Varis nedir, belirtileri nelerdir?
Varis, venlerin (toplardamarların) genişleyerek ve kıvrılarak cilt yüzeyinde
belirgin hale gelmesidir. Gebelikte varisler sıklıkla bacaklarda meydana
gelirler. Ancak çok ileri durumlarda vulvada da (genital bölgenin dıştan
görünen kısmı) ortaya çıkabilirler. Anüs ve rektumda (kalınbarsağın son
kısmı) ortaya çıkan varisler ise hemoroid (basur) adını alırlar ve ayrı bir
başlık halinde inceleneceklerdir.
Varisler sıklıkla kalıtsaldır ve ilk gebelikte varis gelişimi daha az
görülmesine karşın gebelik sayısı arttıkça varis ortaya çıkma olasılığı ve
varislerin şiddeti artar.
Neden varis oluşur?
Venler (toplardamarlar), vücuttan kanı kalbe geri götüren yapılardır.
Arterler (atardamarlar) kanı kalbin kasılmasıyla pompalarlarken venler kanı
başka yöntemlerle kalbe geri götürmek durumundadırlar. Genellikle arter ve
venler vücutta birbiriyle "sırt sırta vermiş" şekilde bulunurlar ve kalp
kanı atardamarlarda ileriye doğru pompaladıkça, ortaya çıkan dalgalanma
toplardamar içindeki kanı kalbe doğru götürür. Bunu sağlayan mekanizma
toplardamarların yapısında bulunan kapakçıklardır. Bu kapakçıklar kanın
yalnızca bir yönde, kalbe doğru akmasına izin verirler ve böylece kanın
geriye kaçışını önlerler. Başta bacaklar olmak üzere vücudun kaslı
bölgelerinde bulunan toplardamarlar kasların kasılmasıyla oluşan itici güç
ve kapakçıkların geri kaçışı engellemesi sayesinde kanı kalbe doğru
götürtürler. İşte varislerde temel patoloji (bozukluk) bu kapakçıkların
işlevlerini yitirmiş olmasıdır. Böylece kan geriye daha kolay kaçmakta, bu
kaçış belli bir bölgede kanın göllenmesine yol açmakta ve göllenen kan
damarın yapısını ve şeklini bozarak damarın ciltten görülür hale gelmesine
neden olmaktadır. Varisler cilt yüzeyinde mavi, ileri derecede kıvrımlı,
dokununca içlerinde kan olduğu kolaylıkla hissedilen ve ileri durumlarda
ağrılı olan damar yapılarıdır.
Ailesinde varis öyküsü olan anne adaylarında varisler daha sıklıkla ve
çoğunlukla ilk gebelik esnasında da ortaya çıkarlar. Her gebelikte ortaya
çıkan varisler önceki gebeliğe göre daha şiddetlidir. Varisler gebelikte
sıklıkla önce baldırlarda ve diz arkasında ortaya çıkar. Diğer ortaya çıkma
yerleri bacaklar ve vulvadır. Vulva varisleri bacak varislerine göre daha
ender görülür.
Varisler büyüdükçe yaptığı şikayetler artar. Ağrı, bacakta dolgunluk hissi
ve estetik bozukluklar en sık yaptıkları şikayetlerdir.
Anne adaylarının yaklaşık %15'inde gebelik döneminde varis ortaya çıkar.
Bunların önemli bir kısmı gebelik bittikten sonra kendiliğinden kaybolur.
Gebelik neden varis ortaya çıkmasını kolaylaştırır?
Gebelikte, büyüyen bebeğin ihtiyaçlarını karşılamak için kan hacmi belirgin
bir şekilde artar. Dolaşımda daha fazla kan bulunduğundan özellikle
bacaklarda kanın göllenmesi kolaylaşır. Toplardamarların kapakçık
mekanizması kanı kalbe doğru pompalamada yeterince başarılı olamaz. Bu da
cilt yüzeyindeki venlerin belirginleşmesine ve belli bir süre sonra
varisleşmesine neden olabilir. Ek olarak büyüyen uterusun ana
toplardamarlara yaptığı baskı toplardamarlardaki göllenmeyi artırır. Böylece
vücudun alt taraflarındaki toplardamarlarda kan akımı yavaşlar, kan göllenir
ve bacaklar ve vulvada varisler, anüste ise hemoroidler ortaya çıkabilir.
Gebelikte artan miktarlarda salgılanan progesteron hormonunun damar düz
kasları üzerindeki gevşetici etkisi varis oluşumunu daha da kolaylaştırır.
Ne yapılabilir?
Varisleriniz şiddetliyse sabahları kalktığınızda belinize kadar gelen ve
bacaklarınızı hafifçe sıkarak destekleyen bir çorap kullanabilirsiniz. Bu
çorapların özellikle varis için üretilmiş olanları da vardır ve bunlar
bacaklarda kanın göllenmesini nispeten önler.
Uzun süre oturmak ve özellikle de bacakları çaprazlaştırarak oturmak kan
akımını yavaşlatır ve varis oluşumunu kolaylaştırır. Yine otururken
sandalyenizin baldırınıza temas etmesi ("burayı kesmesi" anlamında) dolaşımı
yavaşlatarak varis oluşumunu kolaylaştırabilir. Otururken bacaklarınızı
yüksekte tutmanız ve uyurken de bacaklarınızın altına yastık koyarak
yükseltmeniz varis oluşumunu bir derece engeller.
Uzun süre ayakta kalmaktan kaçınmalısınız. Kendinize her fırsatta oturma
şansı yaratmalı ve mümkünse elde ettiğiniz her oturma fırsatında yarım saat
boyunca ayaklarınızı yükselterek oturmalısınız.
Yürüyüş bacak kaslarınızı çalıştırır. Bacak kaslarınız çalıştığında
bacaklarınızdaki toplardamarların kalbe doğru hareketi kolaylaşır. Düzenli
yürüme alışkanlığı edinirseniz varis oluşma riskinizi ve oluşan varislerin
şiddetini önemli derecede azaltabilirsiniz.
Özellikle büyük varisler şiddetli darbelerle yırtılabilir. Çok ender görülen
ve kan kaybına yol açabilen bu durumu önlemek için varis olan bölgelere
darbe gelmesinden (çarpmalar) kaçınılmalıdır.
Elastik bandaj şeklinde olan varis çoraplarının piyasada çok çeşitli
şekilleri mevcuttur. Bunlar hem bacağı sıkma açısından daha farklı olabilir,
hem de yükseklikleri yalnızca dizkapağına kadar veya belinize gelecek
yükseklikte olabilir. Bu çorapları seçerken doktorunuza danışmalısınız.
Tedavide son zamanlarda bitkisel kaynaklı olan ve gebeliğin ilk üç ayından
sonra kullanımında bir sakınca olmadığı düşünülen tablet şeklinde bazı
ilaçlar mevcuttur. Bu ilaçlar doktor önerisine göre uygun dozlarda
kullanılabilir.
Gebelikten sonra varisler genellikle birkaç haftada kaybolur. Ancak
özellikle çok doğum yapmışlarda ve / veya ailevi eğilimi olanlarda varisler
doğumdan sonra da kaybolmayabilir. Bu durumda lazer, ameliyatla damarların
çıkarılması, enjeksiyonla damarların devre dışı bırakılması yöntemlerinden
biri uygulanabilir.
Gebelikte varis ameliyatı genellikle yapılmaz. Ancak belirtilerin çok
şiddetli olduğu (ağrı, varis yırtılması gibi) durumlar da uygun bir cerrahi
yöntemle tedavi yapılabilir.
Vulva varisleri normal doğumu engeller mi?
Vulvadaki varisler normal doğum için genellikle bir engel teşkil etmezler.
Böyle durumlarda epizyotomi ("dikişli doğum") kanama miktarını
artırabileceğinden mümkün olan durumlarda epizyotomi uygulamasından
kaçınılır, ancak epizyotomi yapılmaması geniş bir yırtığa yol açma riski
varsa, epizyotomi de damarların nispeten daha az yoğun olduğu bir bölgeye
açılır.
